Rysunek techniczny to język, w którym projektant rozmawia z wykonawcą. Ma jedną przewagę nad opisem słownym: nie da się go zrozumieć na dwa sposoby – o ile jest wykonany zgodnie z normami. Ten artykuł porządkuje trzy filary tego języka: rzutowanie, przekroje i wymiarowanie.
Po co grafikowi rysunek techniczny
W technikum grafiki i poligrafii cyfrowej rysunek techniczny nie jest przedmiotem „od maszyn”. Potrzebujesz go wszędzie tam, gdzie projekt opuszcza płaszczyznę monitora:
- konstrukcja opakowania i rysunek wykrojnika (rozwinięcie, bigi, nacięcia),
- dokumentacja stojaków POS, ekspozytorów, elementów wystawienniczych,
- modelowanie 3D i przygotowanie plików do druku przestrzennego,
- czytanie dokumentacji maszyn poligraficznych i rysunków dostarczanych przez klienta,
- zadania egzaminacyjne w kwalifikacjach PGF – rysunek pojawia się tam jako materiał źródłowy.
Obowiązują normy z rodziny PN-EN ISO, m.in. PN-EN ISO 128 (zasady ogólne przedstawiania, linie), PN-EN ISO 5456-2 (rzutowanie prostokątne), PN-EN ISO 129-1 (wymiarowanie), PN-EN ISO 5455 (podziałki), PN-EN ISO 5457 (formaty arkuszy).
Linie rysunkowe – alfabet, bez którego nic nie zadziała
Każdy rodzaj linii niesie inną informację. Grubość linii grubej oznaczamy d (najczęściej 0,5 lub 0,7 mm), linia cienka ma grubość ok. d/2.
Rzutowanie prostokątne
Rzutowanie prostokątne polega na patrzeniu na przedmiot prostopadle do płaszczyzny rzutów, zawsze z sześciu możliwych kierunków. W praktyce rysuje się tyle rzutów, ile potrzeba do jednoznacznego opisu bryły – najczęściej trzy, czasem jeden (np. płaska uszczelka z oznaczeniem grubości).
Metoda europejska (pierwszego kąta, symbol E)
W Polsce i w całej Europie obowiązuje metoda pierwszego kąta. Przedmiot znajduje się między obserwatorem a rzutnią, więc rzut „przeskakuje” na przeciwną stronę:
- widok z góry rysujemy pod rzutem głównym,
- widok z lewej strony – po prawej stronie rzutu głównego,
- widok z prawej strony – po lewej, widok z dołu – nad rzutem głównym.
W metodzie amerykańskiej (trzeciego kąta, symbol A) jest odwrotnie. Dlatego na rysunkach z zagranicy szuka się w tabliczce symbolu metody – bez tego można odczytać bryłę jako jej lustrzane odbicie.
Jak wybrać rzut główny
Rzut główny (rzut z przodu) powinien pokazywać przedmiot w położeniu roboczym lub obróbkowym i zawierać najwięcej informacji o kształcie oraz najmniej linii niewidocznych. Pozostałe rzuty dobiera się tak, aby uzupełniały brakujące dane – nadmiar rzutów to błąd tak samo jak ich niedobór.
Rzuty aksonometryczne
Izometria i dimetria ukośna służą wyłącznie do poglądowego pokazania bryły – są czytelne, ale nie wymiaruje się na nich przedmiotu. Dokumentacja wykonawcza zawsze opiera się na rzutach prostokątnych. W izometrii osie tworzą kąty 120 stopni i wszystkie wymiary skraca się jednakowo; w dimetrii ukośnej jedna oś jest nachylona pod kątem 45 stopni, a wymiary wzdłuż niej skraca się o połowę.
Przekroje
Gdy przedmiot ma otwory, wybrania i kanały, rzut zapełnia się liniami kreskowymi i przestaje być czytelny. Wtedy stosujemy przekrój: myślowo przecinamy przedmiot płaszczyzną, odrzucamy część bliższą obserwatorowi i rysujemy to, co zostało.
Zasady kreskowania
- Kreskowanie wykonuje się liniami ciągłymi cienkimi pod kątem 45 stopni do zarysu lub osi, w równych odstępach (zwykle 2-3 mm, zależnie od wielkości pola).
- Ten sam przedmiot kreskujemy identycznie we wszystkich przekrojach.
- Sąsiednie części zespołu kreskujemy w przeciwnych kierunkach lub z innym odstępem – to jedyny sposób odróżnienia ich na rysunku złożeniowym.
- Pól bardzo wąskich (blachy, uszczelki) nie kreskuje się – zaczernia się je, pozostawiając prześwit między sąsiednimi elementami.
Rodzaje przekrojów
| Rodzaj | Opis | Kiedy stosować |
|---|---|---|
| prosty | jedna płaszczyzna przecinająca przedmiot na wylot | przypadek podstawowy |
| stopniowy | kilka płaszczyzn równoległych, połączonych uskokami | otwory leżące na różnych wysokościach |
| łamany | płaszczyzny przecinające się pod kątem, kładzione do jednej płaszczyzny | elementy rozmieszczone promieniowo |
| półwidok-półprzekrój | połowa widoku i połowa przekroju, rozdzielone osią symetrii | przedmioty symetryczne |
| cząstkowy (wyrwanie) | fragment przekroju ograniczony linią falistą | jeden otwór, gniazdo, rowek |
| kład | przekrój poprzeczny obrócony i narysowany na rzucie lub obok niego | profile, ramiona, żebra, wały |
Oznaczenia przekroju nie umieszcza się tylko wtedy, gdy płaszczyzna przekroju pokrywa się z płaszczyzną symetrii przedmiotu i przekrój leży w naturalnym miejscu rzutu – wtedy jest jednoznaczny.
Wymiarowanie
Wymiarowanie decyduje o tym, czy z rysunku da się wykonać przedmiot. Wszystkie wymiary liniowe podaje się w milimetrach, bez jednostki. Wymiary kątowe – w stopniach, z jednostką.
Zasady, które sprawdzający weryfikuje najpierw
- Każdy wymiar tylko raz. Powtórzenie tego samego wymiaru w dwóch rzutach jest błędem.
- Nie zamykamy łańcucha wymiarowego. Jeden wymiar w łańcuchu zawsze pomijamy – ten, który wynika z pozostałych. Jeżeli jest potrzebny informacyjnie, podaje się go w nawiasie jako wymiar pomocniczy.
- Wymiarujemy tam, gdzie kształt jest najczytelniejszy – najlepiej w rzucie, w którym dany element jest widoczny, a nie zasłonięty.
- Nie wymiarujemy do linii kreskowych (krawędzi niewidocznych). Jeśli musisz – zrób przekrój.
- Linie wymiarowe nie mogą się przecinać ani pokrywać z osiami i krawędziami. Wymiary mniejsze umieszcza się bliżej przedmiotu, większe dalej.
- Liczby czyta się od dołu lub od prawej strony arkusza – nigdy „do góry nogami”.
Bazy wymiarowe
Znaki wymiarowe
| Zapis | Znaczenie |
|---|---|
| ∅20 | średnica 20 mm |
| R10 | promień 10 mm (wymiarowanie łuków do 180 stopni) |
| S∅30 / SR15 | średnica / promień kuli |
| □25 | przekrój kwadratowy o boku 25 mm |
| 4 x ∅8 | cztery jednakowe otwory o średnicy 8 mm |
| 2 x 45 stopni | ścięcie krawędzi (fazowanie) 2 mm pod kątem 45 stopni |
| t2 | grubość materiału 2 mm – pozwala opisać płaski element jednym rzutem |
| (120) | wymiar pomocniczy, tylko informacyjny, nie podlega kontroli |
Najczęstsze błędy w pracach uczniowskich
- zamknięty łańcuch wymiarowy – wszystkie odcinki plus wymiar całkowity,
- ten sam wymiar powtórzony w dwóch rzutach,
- wymiar podany do linii kreskowej zamiast zrobienia przekroju,
- brak znaku średnicy przy otworze (samo „20” oznacza odcinek, nie otwór),
- kreskowanie przekroju linią grubą albo pod innym kątem w każdym polu,
- zakreskowane żebro w przekroju wzdłużnym,
- liczba wymiarowa przecięta linią zarysu lub osią,
- widok z góry umieszczony nad rzutem głównym – to już metoda amerykańska.
Podziałki
Podziałka to stosunek wymiaru na rysunku do wymiaru rzeczywistego. Na rysunku zawsze wpisuje się wymiary rzeczywiste, niezależnie od podziałki.
- naturalna: 1:1,
- zmniejszające: 1:2, 1:5, 1:10, 1:20, 1:50, 1:100,
- zwiększające: 2:1, 5:1, 10:1, 20:1, 50:1.
Ćwiczenia
- Narysuj w trzech rzutach (metoda E, podziałka 1:1) płytkę 80 x 50 x 15 z otworem przelotowym o średnicy 16 w środku. Zaznacz osie i zachowaj zgodność rzutów.
- Ten sam przedmiot przedstaw w przekroju A-A poprowadzonym przez oś otworu. Oznacz ślad płaszczyzny, kierunek patrzenia i nazwę przekroju.
- Zwymiaruj rysunek z zadania 2, stosując wymiarowanie od wspólnej bazy. Zapisz, ile wymiarów jest niezbędnych i uzasadnij.
- Przerysuj dowolny rysunek z zadania kolegi i wskaż w nim minimum trzy odstępstwa od norm.
- Dla projektowanego opakowania kartonowego 200 x 120 x 60 wykonaj szkic rozwinięcia z zaznaczeniem linii bigowania (punktowa) i linii cięcia (ciągła gruba). Zwymiaruj łańcuchowo szerokości pól.
Sprawdź się
Dlaczego w metodzie E widok z góry rysuje się pod rzutem głównym?
Bo przedmiot leży między obserwatorem a rzutnią. Patrząc z góry, rzutujemy obraz na płaszczyznę położoną pod przedmiotem, a po rozłożeniu rzutni na płaszczyznę rysunku płaszczyzna ta trafia pod rzut główny.
Co oznacza zapis 4 x ∅8 na rysunku?
Cztery jednakowe otwory o średnicy 8 mm. Wymiaruje się tylko jeden z nich, a liczba przed znakiem mnożenia informuje o pozostałych.
Czy w przekroju wzdłużnym kreskuje się żebro?
Nie. Żebra, wały, sworznie, śruby, nakrętki, podkładki, nity, kliny i wpusty pozostawia się w widoku, mimo że płaszczyzna przekroju przez nie przechodzi. W przekroju poprzecznym kreskuje się je normalnie.
Rysunek wykonano w podziałce 1:5. Odcinek ma na papierze 24 mm. Jaki wymiar wpisujemy?
120. Wpisujemy wymiar rzeczywisty, a nie zmierzony na arkuszu.
Co jest złego w zestawie wymiarów 20, 30, 30 i 80 na jednej krawędzi?
To zamknięty łańcuch wymiarowy. Wymiar 80 wynika z pozostałych, więc albo się go pomija, albo podaje w nawiasie jako wymiar pomocniczy: (80).
Słowniczek
- rzutnia – płaszczyzna, na którą rzutujemy przedmiot,
- rzut główny – widok z przodu, najbardziej informacyjny rzut na arkuszu,
- zarys – linia ograniczająca widoczny kształt przedmiotu,
- ślad płaszczyzny przekroju – linia pokazująca, którędy przedmiot został przecięty,
- kład – obrócony przekrój poprzeczny, rysowany na rzucie lub obok niego,
- baza wymiarowa – krawędź, oś lub powierzchnia, od której odmierzamy wymiary,
- wymiar pomocniczy – wymiar informacyjny w nawiasie, wynikający z pozostałych.