Na start
Ktoś skopiował rysunek płytki na starej kserokopiarce. Odręczna szóstka zlała się w ósemkę i otwór wywiercono w złym miejscu. Pismo techniczne jest po to, żeby taki błąd się nie zdarzył: każdy znak ma być czytelny nawet na kiepskiej kopii.
Po lekcji potrafisz
- rozpoznać typ pisma (A lub B) i pismo proste albo pochyłe;
- obliczyć wymiary pisma B, gdy znasz jego wysokość h;
- dobrać wysokość pisma do miejsca na rysunku;
- poprawnie umieścić napisy na rysunku i ustawić tekst w programie CAD.
1. Po co specjalne pismo?
Napisy na rysunku technicznym wykonuje się pismem technicznym. Rysunek kopiuje się, skanuje i pomniejsza, a napis ma zostać czytelny. Dlatego pismo techniczne jest zwykłe, bez ozdobników i ma stałą grubość kreski.
Pismo techniczne obejmuje wielkie i małe litery, cyfry, polskie znaki (ą, ę, ł, ó, ś, ż) oraz znaki specjalne, np. Ø (średnica), ± (plus minus), ° (stopień).
Słowniczek
- Pismo techniczne (ang. lettering) – napisy na rysunku wykonane według normy PN-EN ISO 3098.
- Norma – dokument z zasadami, które wszyscy stosują tak samo, np. jak wyglądają litery na rysunku.
2. Typ A czy B? Proste czy pochyłe?
Są dwa typy pisma. Różnią się tym, jak gruba jest kreska d w porównaniu z wysokością liter h.
| Typ pisma | Grubość kreski d | Jak wygląda |
|---|---|---|
| A | d = h/14 | węższe i cieńsze |
| B | d = h/10 | szersze; najczęściej używane w szkole i w programach CAD |
Każdy typ może być prosty (pionowy) albo pochyły. Pismo pochyłe jest przechylone w prawo pod kątem 75° do poziomu, czyli 15° od pionu.
Zapamiętaj: na jednym rysunku używasz jednego rodzaju pisma. Nie mieszasz prostego z pochyłym ani typu A z typem B.
Szybkie pytanie: pod jakim kątem do poziomu pochyla się pismo pochyłe?
75° do poziomu, czyli 15° od pionu, w prawo.
3. Wysokość h – od niej zależy wszystko
Wysokość nominalna h to wysokość wielkich liter i cyfr. Wysokość małych liter c mierzysz bez części, które wystają w górę lub w dół – jak kreska w „k” czy ogonek w „g”. Gdy ją znasz, obliczysz wszystkie pozostałe wymiary pisma.
| Wielkość | Symbol | Pismo B | Dla h = 5 mm |
|---|---|---|---|
| wysokość wielkich liter i cyfr | h | 10/10 h | 5 mm |
| wysokość małych liter | c | 7/10 h | 3,5 mm |
| grubość kreski | d | 1/10 h | 0,5 mm |
| odstęp między znakami | a | 2/10 h | 1 mm |
| odstęp między wyrazami | e | 6/10 h | 3 mm |
Cztery wzory dla pisma B łatwo policzyć w pamięci:
d = h : 10 c = 0,7 · h a = 0,2 · h e = 0,6 · h
Szybkie pytanie: jaką grubość kreski ma pismo B o wysokości h = 3,5 mm?
d = 3,5 : 10 = 0,35 mm.
4. Szereg wysokości pisma
Wysokości pisma nie wybierasz dowolnie. Tworzą one szereg:
1,8 – 2,5 – 3,5 – 5 – 7 – 10 – 14 – 20 mm
Każda kolejna wartość jest około √2 (ok. 1,41) razy większa od poprzedniej. Tak samo rosną boki arkuszy A. Dlatego gdy pomniejszysz rysunek z A3 na A4, pismo 3,5 mm stanie się pismem 2,5 mm – nadal zgodnym z normą.
Szybkie pytanie: jaką wysokość ma pismo 5 mm po pomniejszeniu rysunku o jeden format?
3,5 mm – to poprzednia wartość w szeregu.
5. Pismo w programie CAD i w programie graficznym
W programie nie piszesz odręcznie, ale zasady normy nadal obowiązują.
- Wybierz font zgodny z ISO 3098, np. ISOCPEUR (jest w AutoCAD-zie) albo darmowy osifont (np. do Inkscape).
- Ustawienia zapisz w stylu tekstu, żeby wszystkie napisy wyglądały tak samo.
- W programie CAD wysokość tekstu podajesz w milimetrach – to jest h, wysokość wielkiej litery.
- W programach graficznych rozmiar fontu podaje się w punktach (1 pt ≈ 0,35 mm) i dotyczy w przybliżeniu całego znaku – razem z częściami liter, które schodzą pod linię, jak w „g”, „y” czy „ę”.
Szybkie pytanie: wielka litera ma mieć 3,5 mm. Jaki mniej więcej rozmiar fontu ustawisz w programie graficznym?
Około 14 pt. Font 10 pt daje wielką literę ok. 2,5 mm, czyli 1 pt to ok. 0,25 mm wysokości wielkiej litery: 3,5 : 0,25 = 14.
Bez fontów ozdobnych, cieni i gradientów. Tekst jest czarny. Na arkuszach A4 i A3 pismo nie może być niższe niż 2,5 mm.
Słowniczek
- Font – krój pisma zapisany w komputerze.
- Styl tekstu (ang. Text Style) – zapisane ustawienia fontu i wysokości, których używasz w całym rysunku.
- Punkt (pt) – jednostka wielkości fontu; 1 pt ≈ 0,35 mm.
6. Gdzie i jak pisać na rysunku
- Napisy czytasz od dołu arkusza albo z prawej strony.
- Liczba wymiarowa leży nad linią wymiarową, równolegle do niej, mniej więcej na środku.
- W tabliczce nazwa rysunku ma pismo 7 lub 10 mm, pozostałe wpisy 3,5 lub 5 mm.
- Uwagi piszesz nad tabliczką, krótkimi punktami, np. „Materiał: PMMA 3 mm”.
- Oznaczenia rzutów i przekrojów piszesz wielkimi literami, np. A–A.
W szkolnej pracowni przyjmujemy: liczby wymiarowe 3,5 mm, wpisy w tabliczce 3,5–5 mm, nazwa rysunku 7 mm.
Napis nie może przecinać linii
Gdy napis nie mieści się przy linii, przesuń go w wolne miejsce i poprowadź do niego cienką linię odniesienia.
Słowniczek
- Tabliczka rysunkowa – prostokąt w prawym dolnym rogu arkusza z nazwą rysunku, autorem, datą i podziałką.
- Liczba wymiarowa – liczba, która podaje wymiar przedmiotu w milimetrach, np. 100.
- Linia odniesienia – cienka linia, która łączy napis z miejscem na rysunku, którego napis dotyczy.
- PMMA – pleksi, przezroczyste tworzywo sztuczne, z którego robi się m.in. tabliczki i stojaki.
Zapamiętaj – sprawdź przed oddaniem rysunku: nazwa, numer, podziałka, materiał, autor, data. Jeden typ pisma, wysokości z szeregu, żaden napis nie przecina linii.
Ćwiczenia
Ćwiczenie 1. Policz pismo B
Przerysuj tabelę do zeszytu i uzupełnij ją dla pisma typu B.
| h | c (małe litery) | d (kreska) | a (między znakami) | e (między wyrazami) |
|---|---|---|---|---|
| 3,5 mm | ||||
| 7 mm | ||||
| 10 mm |
Rozwiązanie
h = 3,5 mm: c = 2,45 mm, d = 0,35 mm, a = 0,7 mm, e = 2,1 mm.
h = 7 mm: c = 4,9 mm, d = 0,7 mm, a = 1,4 mm, e = 4,2 mm.
h = 10 mm: c = 7 mm, d = 1 mm, a = 2 mm, e = 6 mm.
Ćwiczenie 2. Tabliczka dla klienta – piszesz odręcznie
Pracownia robi grawerowaną tabliczkę na drzwi. Klient chce najpierw zobaczyć, jak napis będzie wyglądał. Potrzebujesz: kartki A4, ołówka automatycznego 0,7 mm (taka jest grubość kreski d dla h = 7 mm), linijki, ekierek, kątomierza i gumki.
- Narysuj cienko dwie poziome linie pomocnicze w odstępie h = 7 mm. Między nimi dorysuj cienką linię na wysokości małych liter: c = 4,9 mm od dolnej linii (możesz zaokrąglić do 5 mm).
- Napisz pismem prostym typu B:
Pracownia 104. Wielka litera P i cyfry sięgają górnej linii, małe litery – linii środkowej. - Pod spodem, na nowych liniach pomocniczych, napisz to samo pismem pochyłym (75° do poziomu). Kąt 75° wyznaczysz kątomierzem albo ekierką 45° i 30°/60° przyłożonymi do siebie (45° + 30° = 75°).
- Oblicz odstęp między wyrazami e dla h = 7 mm. Zmierz linijką odstęp w obu napisach i porównaj z wynikiem – przy piśmie odręcznym różnica do ok. 0,5 mm jest w porządku.
Na co zwrócić uwagę
Dla h = 7 mm: c = 4,9 mm, odstęp między znakami a = 1,4 mm, między wyrazami e = 4,2 mm. Wielkie litery i cyfry sięgają dokładnie do górnej linii. Kreski mają tę samą grubość. Linie pomocnicze zostawiasz cienkie – na gotowej tabliczce ich nie będzie.
Ćwiczenie 3. Znajdź błędy w opisie rysunku
Kolega oddał rysunek płytki z pleksi na arkuszu A4. Nauczyciel zapisał, co zobaczył. Wskaż, które punkty są błędami według zasad z punktu 6, i napisz, jak je poprawić.
- Nazwa rysunku w tabliczce ma wysokość 2,5 mm.
- Liczby wymiarowe są nad liniami wymiarowymi, równolegle do nich.
- Napis „PMMA 3 mm” leży na linii obrysu płytki.
- Uwagi są w lewym górnym rogu arkusza, obok rysunku płytki.
- Wymiary są pismem prostym, a nazwa rysunku pismem pochyłym.
- Wymiary na arkuszu mają wysokość 3,5 mm.
Rozwiązanie
Błędy: 1 – nazwa rysunku powinna mieć 7 lub 10 mm. 3 – napis przesuń obok i dodaj cienką linię odniesienia. 4 – uwagi piszesz nad tabliczką. 5 – na jednym rysunku używasz jednego rodzaju pisma.
Dobrze: 2 i 6.
Wiesz, umiesz, zdasz
- Pismo techniczne: proste, bez ozdobników, stała grubość kreski (PN-EN ISO 3098).
- Typ A: d = h/14, typ B: d = h/10. Pismo pochyłe: 75° do poziomu.
- Pismo B: c = 0,7 h, d = 0,1 h, a = 0,2 h, e = 0,6 h.
- Szereg wysokości: 1,8 – 2,5 – 3,5 – 5 – 7 – 10 – 14 – 20 mm.
- W CAD wysokość tekstu = h w milimetrach. 1 pt ≈ 0,35 mm.
- Napisy czytane od dołu lub z prawej, uwagi nad tabliczką, żaden napis nie przecina linii.
Pytania kontrolne
- Dlaczego na rysunku technicznym nie używa się pisma ozdobnego?
- Czym różni się pismo typu A od pisma typu B?
- Jaką wysokość mają małe litery pisma B o wysokości h = 5 mm?
- Dlaczego po pomniejszeniu rysunku z A3 na A4 pismo nadal jest zgodne z normą?
- Jaką wysokość tekstu wpiszesz w programie CAD dla liczb wymiarowych na szkolnym rysunku?
- Co robisz, gdy napis nie mieści się przy linii rysunku?