Po tej lekcji
- podasz wymiary arkuszy od A0 do A4 i wyjaśnisz, jak powstają,
- narysujesz ramkę i tabliczkę rysunkową na arkuszu A4 i A3,
- rozpoznasz rodzaje linii i dobierzesz ich grubość,
- obliczysz wymiar na rysunku dla dowolnej podziałki.
01Formaty arkuszy A0–A4
Rysunki techniczne wykonuje się na arkuszach o znormalizowanych wymiarach. Podstawą jest seria A. Największy arkusz – A0 – ma powierzchnię dokładnie 1 m². Każdy kolejny format powstaje przez przecięcie poprzedniego na pół wzdłuż dłuższego boku: z A0 powstają dwa A1, z A1 dwa A2 i tak dalej.
Wszystkie formaty serii A mają te same proporcje boków: 1 : √2 (ok. 1 : 1,414). Dzięki temu po złożeniu lub przecięciu arkusza na pół otrzymujemy prostokąt podobny do wyjściowego – rysunek można powiększyć lub pomniejszyć na inny format A bez zmiany proporcji.
| Format | Wymiary [mm] | Powierzchnia | Ile A4 się mieści | Typowe zastosowanie |
|---|---|---|---|---|
| A0 | 841 × 1189 | 1 m² | 16 | rysunki złożeniowe dużych maszyn, plany |
| A1 | 594 × 841 | 0,5 m² | 8 | rysunki złożeniowe, plansze |
| A2 | 420 × 594 | 0,25 m² | 4 | rysunki zespołów, schematy |
| A3 | 297 × 420 | 0,125 m² | 2 | rysunki części, schematy, plakaty szkolne |
| A4 | 210 × 297 | 0,0625 m² | 1 | rysunki prostych części, dokumentacja, ćwiczenia szkolne |
Gdy przedmiot jest bardzo długi, a wąski (np. wał, listwa), stosuje się formaty wydłużone. Tworzy się je, powielając krótszy bok formatu podstawowego, np. A4×3 = 297 × 630 mm, A3×3 = 420 × 891 mm.
Z pracowni poligrafa
Seria A to także podstawowy format druków: ulotek, zeszytów, plakatów. Obok niej istnieje seria B (arkusze większe, np. plakaty B1 = 707 × 1000 mm) i seria C – koperty dopasowane do serii A (do koperty C4 włożysz niezłożoną kartkę A4, do C5 – A4 złożoną na pół). W poligrafii rozróżniamy też format netto (po obcięciu) i format brutto (ze spadami). W rysunku technicznym mówimy zawsze o formacie arkusza po obcięciu.
02Ramka i układ arkusza
Każdy arkusz rysunkowy ma ramkę, która oddziela pole rysunkowe od marginesu. Zgodnie z PN-EN ISO 5457:
- ramkę rysuje się linią ciągłą grubą o grubości co najmniej 0,7 mm,
- odstęp ramki od krawędzi arkusza wynosi 20 mm z lewej strony (margines do wpięcia do segregatora lub zszycia dokumentacji) i 10 mm z pozostałych stron,
- na środkach boków rysuje się krótkie znaki centrujące – ułatwiają ustawienie arkusza przy kopiowaniu i skanowaniu,
- na dużych arkuszach (A2 i większych) stosuje się dodatkowo siatkę odniesień – pola oznaczone literami i cyframi, jak na mapie.
Arkusz A4 używamy zwykle w układzie pionowym, a arkusze A3 i większe najczęściej w układzie poziomym. Szerokość pola rysunkowego arkusza A4 wynosi dokładnie 210 − 20 − 10 = 180 mm – tyle samo, ile szerokość tabliczki. Dlatego na A4 tabliczka zajmuje całą szerokość ramki.
Zapamiętaj
Arkusze większe niż A4 składa się do formatu A4 tak, aby tabliczka rysunkowa znalazła się na wierzchu, a lewy margines umożliwiał wpięcie złożonego rysunku.
03Tabliczka rysunkowa
Tabliczka rysunkowa to „metryczka” rysunku. Zawiera informacje potrzebne, aby rysunek zidentyfikować, odszukać w archiwum i poprawnie odczytać. Zasady jej budowy opisuje norma PN-EN ISO 7200.
- umieszcza się ją w prawym dolnym rogu pola rysunkowego, przylegającą do ramki,
- jej szerokość nie przekracza 180 mm – taka sama na każdym formacie,
- kierunek czytania tabliczki jest zgodny z kierunkiem czytania rysunku,
- obramowanie tabliczki rysuje się linią grubą, a podziały wewnętrzne – linią cienką.
Najważniejsze pola wg PN-EN ISO 7200
| Pole | Co wpisujemy |
|---|---|
| Właściciel prawny | nazwa firmy lub szkoły, do której należy dokumentacja |
| Numer identyfikacyjny | unikalny numer rysunku, np. RT-01-01 |
| Tytuł | nazwa przedmiotu, np. PŁYTKA Z OTWOREM |
| Typ dokumentu | np. rysunek części, rysunek złożeniowy, schemat |
| Autor | osoba, która sporządziła rysunek |
| Osoba zatwierdzająca | osoba, która sprawdziła i zatwierdziła rysunek |
| Data wydania | data zatwierdzenia rysunku |
| Numer arkusza | np. 1/1 lub 2/3 przy dokumentacji wieloarkuszowej |
| Pola dodatkowe | m.in. podziałka, materiał, format, stopień zmiany (rewizja), język |
Tabliczka szkolna
Na lekcjach stosujemy uproszczoną tabliczkę szkolną o wymiarach 180 × 35 mm (pięć wierszy po 7 mm). Zawiera ona te same informacje co tabliczka przemysłowa, uporządkowane dla potrzeb klasy.
Tabliczkę wypełniamy pismem technicznym (PN-EN ISO 3098). Nazwę rysunku piszemy większym pismem (wysokość 7 mm), pozostałe wpisy pismem o wysokości 3,5 mm. W polu „Podziałka” wpisujemy podziałkę główną rysunku, np. 1:1.
04Rodzaje i grubości linii
Rysunek techniczny jest językiem, w którym rodzaj linii niesie informację. Ta sama kreska narysowana linią ciągłą oznacza widoczną krawędź, narysowana linią kreskową – krawędź ukrytą, a linią punktową – oś symetrii. Rodzaje linii i ich zastosowanie określa norma PN-EN ISO 128 (część dotycząca linii).
| Linia | Zastosowanie |
|---|---|
| ciągła gruba | widoczne krawędzie i zarysy przedmiotów, ramka arkusza, obramowanie tabliczki |
| ciągła cienka | linie wymiarowe i pomocnicze wymiarowe, kreskowanie przekrojów, linie odniesienia, zarysy przekrojów nałożonych |
| falista cienka (odręczna) | granica urwania lub przerwania widoku, granica przekroju cząstkowego |
| zygzakowa cienka | to samo co falista – zalecana na rysunkach wykonywanych w CAD |
| kreskowa cienka | niewidoczne krawędzie i zarysy |
| kreskowa gruba | oznaczenie powierzchni, na których dopuszcza się obróbkę cieplną lub powłokę (rzadko) |
| punktowa cienka | osie symetrii, osie otworów i walców, okręgi podziałowe kół zębatych |
| punktowa gruba | oznaczenie powierzchni podlegających dodatkowym wymaganiom, np. obróbce cieplnej |
| dwupunktowa cienka | skrajne położenia części ruchomych, zarysy części sąsiednich, linie gięcia na rozwinięciach |
Grubości linii
Grubości linii dobiera się ze znormalizowanego szeregu (w mm): 0,13 · 0,18 · 0,25 · 0,35 · 0,5 · 0,7 · 1 · 1,4 · 2. Każda kolejna wartość jest około √2 razy większa od poprzedniej – tak samo jak w formatach arkuszy.
Na rysunku stosuje się linie cienkie, grube i bardzo grube w stosunku 1 : 2 : 4. W rysunku maszynowym używamy zwykle dwóch grubości tworzących tzw. grupę linii, np.:
| Grupa linii | Linia gruba | Linia cienka | Kiedy |
|---|---|---|---|
| 0,5 | 0,5 mm | 0,25 mm | rysunki na A4 i A3, rysunek ołówkiem w szkole |
| 0,7 | 0,7 mm | 0,35 mm | rysunki na A3–A1, wydruki z CAD |
Zasady rysowania linii
- Na jednym rysunku linie tego samego rodzaju mają jednakową grubość, a kreski i odstępy – jednakową długość.
- Linie kreskowe i punktowe zaczynają się, kończą i przecinają kreskami – nigdy kropką ani odstępem.
- Osie symetrii wychodzą poza zarys przedmiotu o ok. 2–3 mm.
- Osie małych okręgów (średnica poniżej ok. 12 mm) można rysować linią ciągłą cienką.
- Linia kreskowa będąca przedłużeniem linii ciągłej zaczyna się od odstępu.
Gdy linie się pokrywają
Jeśli dwie linie różnego rodzaju wypadają w tym samym miejscu, rysujemy tę ważniejszą w kolejności: 1) krawędzie widoczne, 2) krawędzie niewidoczne, 3) ślady płaszczyzn przekroju, 4) osie symetrii, 5) linie środków ciężkości, 6) linie pomocnicze wymiarowe.
W programie CAD
W AutoCAD każdemu rodzajowi linii odpowiada osobna warstwa z przypisanym typem i grubością linii, np. warstwa „Osie” – typ ACAD_ISO04W100 (punktowa), grubość 0,35 mm; warstwa „Niewidoczne” – ACAD_ISO02W100 (kreskowa), 0,35 mm; warstwa „Kontur” – ciągła, 0,7 mm.
05Podziałki
Podziałka to stosunek wymiaru liniowego przedmiotu na rysunku do jego rzeczywistego wymiaru. Pozwala narysować przedmiot zbyt duży, aby zmieścił się na arkuszu, albo zbyt mały, aby był czytelny. Podziałki określa norma PN-EN ISO 5455.
| Rodzaj podziałki | Zapis | Znormalizowane wartości |
|---|---|---|
| naturalna | 1:1 | przedmiot narysowany w rzeczywistej wielkości |
| zmniejszająca | 1:X | 1:2 · 1:5 · 1:10 · 1:20 · 1:50 · 1:100 · 1:200 · 1:500 · 1:1000 |
| zwiększająca | X:1 | 2:1 · 5:1 · 10:1 · 20:1 · 50:1 |
Najważniejsza zasada
Na rysunku zawsze wpisujemy wymiary rzeczywiste przedmiotu, niezależnie od podziałki. Podziałka zmienia tylko wielkość rysunku. Kąty się nie zmieniają – kąt 30° w każdej podziałce ma 30°.
Przykłady obliczeń
| Dane | Obliczenie | Wynik |
|---|---|---|
| wałek długości 250 mm, podziałka 1:5 | 250 : 5 | 50 mm na rysunku |
| otwór Ø8 mm, podziałka 2:1 | 8 × 2 | 16 mm na rysunku |
| odcinek 35 mm na rysunku, podziałka 1:10 | 35 × 10 | 350 mm w rzeczywistości |
Zapis i dobór podziałki
- Podziałkę główną wpisujemy w tabliczce rysunkowej, np. 1:2.
- Jeśli fragment przedmiotu (szczegół) narysowano w innej podziałce, zapisujemy ją obok oznaczenia szczegółu, np. Z (5:1).
- Najlepiej rysować w podziałce 1:1 – rysunek od razu pokazuje prawdziwą wielkość przedmiotu.
- Wybieramy taką podziałkę, aby rysunek był czytelny i zmieścił się na arkuszu wraz z wymiarami i tabliczką.
W programie CAD
W CAD przedmiot rysujemy zawsze w rzeczywistych wymiarach (1:1) w przestrzeni modelu. Podziałkę ustawiamy dopiero przy przygotowaniu arkusza do wydruku – w skali rzutni.
06Sprawdź się
Ile arkuszy A4 mieści się w arkuszu A0?
Podaj wymiary arkusza A3.
Dlaczego lewy margines arkusza ma 20 mm, a pozostałe 10 mm?
Gdzie umieszczamy tabliczkę rysunkową i jaka jest jej maksymalna szerokość?
Jaką linią rysujemy niewidoczne krawędzie przedmiotu?
Jaką linią rysujemy osie symetrii i o ile wychodzą poza zarys?
W jakim stosunku są grubości linii grubej i cienkiej? Podaj przykład.
Płytka ma długość 360 mm. Jaką długość będzie miała na rysunku w podziałce 1:5 i jaki wymiar wpiszesz?
Otwór o średnicy 4 mm rysujemy w podziałce 5:1. Jaką średnicę ma okrąg na rysunku?
Kąt 45° narysowano w podziałce 1:2. Jaką wartość ma kąt na rysunku?
Normy: PN-EN ISO 5457 – formaty i układ arkuszy · PN-EN ISO 7200 – tabliczki rysunkowe · PN-EN ISO 128 – linie rysunkowe · PN-EN ISO 5455 – podziałki · PN-EN ISO 3098 – pismo techniczne.